Ciekawe informacje można znaleźć pod hasłem "social mobility", które w skrócie mówi o tym jak zmieni się grupa dochodowa od urodzenie (to co zapewnili rodzice) do dorosłości (to na co zapracowało się samemu lub z pomocą). Spójrzmy na poniższy wykres z https://www.bostonfed.org/inequality2014/papers/reeves-sawhill.pdf
Jeśli urodziłeś się biedny to masz większe szanse być biednym, jeśli urodziłeś się bogaty to masz większe szanse być bogatym, jak urodziłeś się w klasie średniej to masz równe szanse zostać bogatym/biednym/klasą średnią. Niezbyt to optymistyczne i sprawiedliwe, ale można na sprawę spojrzeć inaczej.
Przy tak symetrycznym wykresie, masz średnio pół na pół szanse radzić sobie lepiej niż swoi rodzice i jest to o tyle łatwiejsze im niżej stoi poprzeczka. Nawet mając niezależnego od siebie pecha i rodząc się w Q1 masz 2/3 szans zajść dalej. Rodząc się w Q5 masz najlepsze szanse tam pozostać, ale niestety raczej spadniesz w dół!
Skrócone pola:
"Father's class" = "Father's social class"
"1st class" = "Social class of 1st job"
"F1" = "Social position at midlife (F1)"
Bogaty tatuś załatwi dobrą szkołę i pierwszą pracę, ale IQ jest jednak ważniejsze (.43) dla końcowego sukcesu.
"When
I was a little boy, my father told me to always listen to my heart.
When
I was a big boy, my father told me that only money counts.
The
wind blows and breaks the weak trees, the wind blows and pets the strong trees.
The most important thing is to be strong."
This
is a free translation of the "Kiedy byłem małym chłopcem" ("When
I was a little boy") song by the famous polish blues band Breakout. This
great piece really puzzles my children: which advice is the right one, why did
the father lie at some point? Let's take a closer look at all three advices
with a little help of physical and cognitive sciences, but we'll start in the
reverse order.
3. The most important thing is to be
strong
The
weak are meat the strong do eat. Being strong is a basic principle of life, we
were shaped by the evolution to maximize our chances of survival and
reproduction, otherwise we wouldn't be here. So that's it, the end of the song
presents the ultimate wisdom, which can also be applied to the companies or the
nations and help us mentally endure during the bad times.
Well,
not so fast, there are some catches. First of all being strong can lead to an
arms race, stifling the cooperation and possibly leading to a risky
confrontation, it also consumes an energy, which we'll examine later on.
Secondly it doesn't change our fate, which is death, so maybe the resistance is
futile. Even if we come up with a recipe for immortality, the stars will burn
out and the whole Universe will become cold and inhabitable, we can't win with an
entropy.
2. Only money counts
Money
makes the world go round. This saying depicts the role of the money in our
society, which is an equivalent of the energy in physics, nothing happens
without it. Connection between the money and the energy is more than symbolic,
because for example we need the money to buy a fuel or an electricity, and
without them all the present social structures would die, just like a living
creature without a food. So focusing on the money (or the energy in general)
seems like a very good advice.
Life
needs the energy to fight with the entropy, but the energy comes from the
outside world, making life a predator. Becoming stronger in order to grab more
energy creates an addiction to the higher energy needs, which can backfire when
the environment changes and the energy supply becomes short. That’s why the
nature doesn’t blindly seek for more, but rather reach some equilibrium and
minimize the energy consumption where possible.
1. Always listen to your heart
There
seems to be a more precious resource than the energy, which is our limited
time. We can spend the time to get more energy, but we can’t buy the time back.
Think about it for a while, you can even measure with a stopwatch what really
matters in your life. Here we reach our first advice, listen to your heart to
know what really matters. It may seem a bit cheesy or sentimental, but it has
another strong justification. Every second you process a huge amount of data
from your senses. Most of this information is discarded and the emotions filter
what gets attention, what gets analyzed and remembered, which is very efficient
and saves a lot of energy. We can even think of ourselves as the patterns of
neurons getting excited by the certain inputs.
Listening
to the emotions which provide the optimal default hints for our specie to
survive and reproduce in the Stone Age may not always be the best in the modern
times. Evolution never optimized us for a precise reception of the reality, we
get it as a side effect to a degree in which it helps us to survive and
reproduce at the minimal energy costs, keep this in mind and don’t treat your
world image too literally. Our genes didn’t have enough time to adapt to the
abundance of food, to the lack of most dangers, to the longer lifespan and to
the complexity of the modern world, instead our cognition is full of biases,
which make us vulnerable and are ruthlessly abused by the marketing folks. Of
course we can rely on the science for the better hints and practice Buddhist
like discipline to retain a better control of our emotional life, but it’s very
difficult as those things are so deeply wired in our brains.
Reading between the lines
After
analyzing all three advices we can see that none of them is perfect, they all
have the strong bases, but can fail us in the certain situations, they can also
produce either similar or contradictory hints. Father didn’t lie, things are
just more complicated. There are no golden rules and there can’t be, because it
all depends on both our abilities and the external conditions. What used to
work for some great person, probably won’t work for us, because we are
different and the world has already changed since then, otherwise everybody
would simply do it. Luck is an important ingredient of all great successes,
because the right abilities must meet the right conditions at the right moment,
the world may not be technologically or socially ready for your great start-up
or it can be already too late, because the competition is too fierce.
Fortunately we don’t have to depend on the luck, but should rather help it by
adapting to the changing environment conditions, which happens to be a
definition of an intelligence.
Intelligence
Even
a behavior of a simple creature fleeing from a danger and seeking the
opportunities is considered intelligent and our capacities are much bigger. We
can adjust our patterns of behavior, we can predict the changes instead of
being surprised by them, we can even change the environment to better suit us.
It may all sound so simple, but is actually the most difficult thing in the
world, life is the art of making choices. First difficulty comes from the fact
that we can even choose what we want to optimize. If you don’t believe in some
divine powers, then there are no objective values and the whole meaning is just
local and subjectively created by the individuals or the society. It’s even
worse, different people represent different values, which you have to take into
account when optimizing for your own values, and each person including you can
have a conflict among their values. Now let’s add the complexity of the
external world and we can imagine the scale of the problem. I really admire how
our simplified thinking often leads to the surprisingly good results, but
sometimes it fails miserably, in such cases we can only adapt again and again. There
is an interesting alternative definition of the intelligence, which is
maximizing your choice options. This may come at some cost, but in the long run
should allow for a better choice and avoid reaching a dead-end, where you’ll no
longer be able to adapt. This sounds familiar to the notion of freedom, but they
are not always the same.
Cooperation
Our
specie excels in a cooperation. We have defeated the Neanderthals by
outnumbering them, even though they were stronger and smarter, but the bigger
brain and more muscles required more energy and the same area of land could
feed a smaller group. Cooperation of similar yet diverse individuals have many
benefits: common problems get better solutions as more people work on them or
some specialize in them, resources are used more efficiently when they can be
shared, risk is minimized when people help each other. Contrary to the animals,
which only trust their own herd, we also trust the strangers and can form the
groups as big as the society, which can be compared to a meta-organism or a
human hive. So maybe the final advice should be to join or create the best
groups?
Being
a group member comes at the cost of freedom, but can actually increase your
choice options as the whole group has more possibilities. On the other hand
being an outcast requires you to be more self-sufficient rather than specialized
or managing, which can be beneficial when the whole group is in trouble.
Conclusion
My
advice for the children is to adapt using the available information and other advices
as the good hints. Don’t regret your choices, because they were the best what
you could come up with at the given moment, failure is simply a part of a trial
and error process, and if you don’t like the outcomes adapt again…
Treści dostępne w różnych mediach są tak atrakcyjne, że z łatwością wygrywają z rutyną i nudą dnia codziennego. W takim samym stopniu dotyczy to dorosłych jak i dzieci, co karykaturalnie możnaby ukazać na zdjęciu rodzinnym, na którym każdy patrzy w swojego smartfona. Proces ten jest już nieodwracalny, czy tego chcemy czy nie, warto więc chyba rzetelnie go przemyśleć.
Zainteresowani mogą w zasadzie nie dostrzegać problemu w tej sytuacji, ale strumień informacji powoli osłabia więzi międzyludzkie i odzwyczaja od bycia off-line, mogąc doprowadzić do uzależnienia podatne osoby. Nie sądzę, by rozwiązaniem było odcięcie się od nowoczesnego świata, chodzi raczej o umiejętne korzystanie z jego dobrodziejstw.
Nic tak nie cieszy jak uśmiech dziecka, no chyba że ten sam uśmiech po paru godzinach prostych zajęć i nie ważne, że psychologowie wciąż podkreślają jak ważny jest kontakt z potomkiem. Skoro problem leży w przepaści pomiędzy atrakcyjnością dwóch sposobów spędzania czasu, to trzeba tą przepaść zasypać, a nie z poświęceniem i z obowiązku ciągle przez nią skakać. Wiadomości ze świata dorosłych, wysoko wyspecjalizowana praca czy hobby raczej nie będą atrakcyjne dla dzieci, podobnie jak bajki, gry edukacyjne czy idole nastolatków dla dorosłych. Trzeba zatem poszukać innych pomysłów.
Odkrywanie wspólnych zainteresowań wymaga trochę wysiłku i kreatywności, zajrzenia w głąb swojej duszy, przypomnienia dawnych marzeń. Niezrealizowane fantazje wydają się być dobrym rozwiązaniem, gdyż niwelują przewagę nad dzieckiem jaka jest w innych dziedzinach, ale wymagają wejścia na nieznany grunt i pokazania własnych słabości. "Zawsze chciałem przestudiować hisotrię muzyki klasycznej, jazzu, malarstwa itp. ale jakoś nie było na to czasu", to może teraz razem z dzieckiem. "W liceum uczyłem się francuskiego jako drugiego języka i zawsze mi się podobał", a może zajęcia manualne jak np. majsterkowanie czy szycie, pograć razem w pokera zamiast nudnych gier edukacyjnych, pouprawiać sport, potańczyć, pośpiewać karaoke, poczytać zakurzoną księgę religijną albo filozoficzną, od biedy nawet pograć na konsoli. Możliwości jest wiele i warto też wykorzystywać czas na obowiązki domowe, które dzięki temu zlecą szybciej i przyjemniej.
Wstyd to strach przed odrzuceniem. Każdy go doświadcza, ale nikt nie chce o tym mówić, a im mniej o tym rozmawiasz, tym więcej go masz. Wstyd narasta w tajemnicy i ciszy, z osądzania, remedium na to jest empatia. U podnóża wstydu leżą wrażliwość i przekonanie że "nie jestem wystarczająco dobry". U kobiet wstyd wywołuje nie sprostanie wszystkim, często wykluczającym się, oczekiwaniom, u mężczyzn - bycie postrzeganym jako słaby. Nie należy mylić wstydu ze zdrowym poczuciem winy, przyznaniem się przed sobą do błędu.
Z kolei poczucie własnej wartości bierze się z miłości i poczucia przynależności, które wymagają wiary, że jesteśmy tego warci, rzec można błędne koło. Najłatwiej zaszczepić to dziecku, zamiast wmawiać mu że jest doskonałe, czemu później nie sprosta.
Pełne życie to pasja i odwaga do bycia niedoskonałym, współczucie dla siebie i innych, bycie sobą a nie tym kim powinienem być oraz akceptacja wrażliwości. Wrażliwość to emocjonalne ryzyko, narażenie się, niepewność. Mylona ze słabością jest tak naprawdę odwagą by jako pierwszy powiedzieć "Kocham Cię", nawet jeśli nie ma żadnych gwarancji. Wrażliwość jest niezbędna do szczęścia, wdzięczności, kreatywności.
Uśmierzamy wrażliwość różnymi półśrodkami, ale nie można wybiórczo wyłączać emocji, a jedynie stłumić całość życia uczuciowego, zostając w żałosnym poszukiwaniu sensu i stając się jeszcze bardziej wrażliwym na zranienie. Czynimy niepewne pewnym, udoskanalamy wszystko, udajemy że to co robimy nie ma wpływu na innych, ale to nie działa, nie tędy droga do duchowego przebudzenia.
Pięcioletnia Marysia zaskoczyła nas ostatnio dwoma zdarzeniami.
Pierwsze to opowieść o wujku, który mieszka pod ziemią (w rzeczywistości w Zakopanem). Córka szybko dała sobie wytłumaczyć nieporozumienie, ale jak długo jeszcze? Kiedy następuje ten moment w życiu, od którego mamy rację? Od kiedy wygłaszamy nasze poglądy, do których mamy prawo, choć w uszach eksperta z danej dziedziny brzmią one jak przytoczona historyjka o Zakopanem?
Drugie wydarzenie to laurka o treści "Nie Kocham" - rozbrajająca szczerość.
Cóż, wychodzi na to, że dorosłość to bycie ignorantem i hipokrytą.
Najbardziej wiarygodnym kłamcą jest osoba przekonana o prawdziwości swoich słów, nie zdradzają jej wtedy sygnały pozawerbalne jak częste mruganie powiekami, unikanie spojrzenia, pocenie się rąk, itp. Kłamstwa mogą być korzystne, dlatego też natura wyposażyła nas w mechanizm oszukiwania samych siebie, który też bardzo pomaga w zachowaniu integralności psychiki. Samousprawiedliwianie chroni nasze poglądy, wysoką samoocenę i poczucie przynależności do grupy, które z kolei nadają sens życiu i chronią przed lękiem przed śmiercią. Podczas redukcji dysonansu poznawczego, nadaniu sensu sprzecznym ideom typu "jestem porządnym człowiekiem" i "zrobiłem komuś świństwo", najczęściej cierpi prawda. Dzięki małym kroczkom i kolejnym racjonalizacjom możemy dojść z neutralnej pozycji, jak po zboczu piramidy, do dowolnego zachowania, opinii lub wspomnienia, czasem wręcz paradoksalnych:
Osoba, która w żaden sposób nam nie zawiniła, ale której my wyrządziliśmy świństwo stanie się w naszych oczach zła, gdyż gdyby była dobra, to z pewnością byśmy tak nie postąpili. W taki oto prosty sposób role się zamieniają i oprawca staje się w swych oczach ofiarą.
Chcąc zjednać sobie nieprzychylną osobę, poproś ją o przysługę. Wykonując prośbę zmieni ona zdanie o tobie, gdyż nie pomagałaby komuś niegodziwemu. Z tego też powodu chętniej pomoże ci ktoś kto już wcześniej pomógł, niż osoba której ty pomogłeś, gdyż już raz przeszedł drogę racjonalizacji.
U osób o niskiej samoocenie racjonalizacje służą jej utrwaleniu i nawet największe osiągnięcia traktowane są np. jako przypadek.
Jeszcze więcej figli płata nam pamięć, gdyż tak naprawdę z danego wydarzenia pamiętamy tylko kilka migawek z najbardziej emocjonalnych momentów, a resztę na bieżąco dopowiadamy. Nowa historia musi przede wszystkim pasować do teraźniejszości, często przeinacza fakty i skleja się z innymi wspomnieniami. Czasem paradoksalnie malujemy swoją przeszłość w ciemniejszych barwach, by wyolbrzymić postęp jakiego dokonaliśmy i np. uzasadnić dalszą stagnację. Kiedy ludzie wspominają swoje działania niezgodne z ich obecnym obrazem własnej osoby, opowiadają o nich w trzeciej osobie, z perspektywy postronnego obserwatora. Kiedy zaś wspominają działania zgodne ze swym aktualnym obrazem własnej osoby, opowiadają o tych zdarzeniach w pierwszej osobie, jak gdyby patrzyli na swoje dawne ja własnymi oczami.
Niezwykłą cechą samousprawiedliwania jest to, że pozwala nam ono w mgnieniu oka przechodzić pomiędzy rolą ofiary i sprawcy, przy czym w żadnej z ról nie stosujemy tego, czego nauczyliśmy się w tej drugiej. Dotkliwe poczucie niesprawiedliwości, jakiego doświadczamy w jednej sytuacji, nie powstrzymuje nas przed niesprawiedliwym potraktowaniem innej osoby ani nie sprawia, że stajemy się bardziej empatyczni w stosunku do ofiar niesprawiedliwości. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest fakt, że cierpienie, którego sami doświadczamy zawsze wydaje się bardziej intensywne od tego, jakie zadajemy innym, nawet jeśli rzeczywisty rozmiar cierpienia jest w obu sytuacjach taki sam. Biblijne "oko za oko, ząb za ząb" nie jest nawoływaniem do zemsty a do sprawiedliwości, mającym powstrzymywać naturalną eskalację przemocy. Samousprawiedliwienie minimalizuje negatywne emocje, które moglibyśmy odczuwać jako sprawcy krzywdy oraz potęguje poczucie własnej szlachetności, jakiego możemy doświadczać jako ofiara. Sprawca uwalnia się od nieprzyjemnego poczucia winy, traktując dane zdarzenie jako sprawę zamkniętą, zaś ofiara rozpamiętuje długotrwałe negatywne skutki konfliktu, nie mówiąc jednak o tym sprawcy. Wyjściem z takiej sytuacji jest szczere wyznanie skruchy i przeprosiny sprawcy oraz wyrażenie swego cierpienia zamiast gniewu przez ofiarę.
Samousprawiedliwianie jest główną przyczyną rozwodów, gdyż tylko niektóre małżeństwa rozpadają się z powodu katastrofalnego wyznania, aktu zdrady bądź przemocy. Różnice charakteru uzupełniają się i często stanowiły o atrakcyjności partnera, konflikty też nie są przeszkodą o ile pięć razy częściej odnosimy się do siebie pozytywnie, prawdziwym problemem jest dwójka ludzi mających zawsze rację. Pary rozchodzą się powoli, stopniowo, w wyniku postępującego procesu wzajemnego obwiniania i samousprawiedliwiania, którego owocem są ukryte teorie dotyczące zachowania drugiej osoby. Nic nie przepowiada przyszłości związku równie trafnie, jak sposób, w jaki partnerzy opowiadają o swojej przeszłości. Dobrym barometrem są również emocje, gniew jest wołaniem o pomoc oraz nadzieją na rozwiązanie problemów, zaś pogarda rezygnacją i poddaniem się. Samousprawiedliwianie czyni głuchym na głos empatii.
Na zakończenie kilka dobrych rad:
Po prostu odpuść i przyznaj się do błędu. Ćwicz się w pokorze i nabierz dystansu do swego ego. Dziękuj innym za największą przysługę, jaką jest wskazanie błędów.
Dąż do sytuacji w których wszystko jest przejrzyste (ang. transparency) lub kontrolowane przez niezależną osobę z zewnątrz,
Jeśli naprawdę chcesz pomóc ofierze oszustwa lub np. osobie która uwierzyła w porwanie przez ufo (po odczuciu paraliżu sennego lub halucynacji na jawie), to nie podkopuj jej ego, gdyż tylko nasilisz mechanizmy obronne i utwierdzisz ją w błędnym postępowaniu.
Ludzie stają się tolerancyjni gdy im się dobrze powodzi, wystraszeni wracają do swych uprzedzeń. Uprzedzenia ustępują gdy lęk zostanie zredukowany, poznamy drugą stronę i odnajdziemy z nią wspólne cechy.
Pamiętaj, że błędy są nieodzowną częścią nauki. Chwal dzieci za włożony wysiłek a nie za ich zdolności, gdyż zamiast uczyć się rozwiązywać problemy, nauczą się robić dobre wrażenie i będą tracić zainteresowanie tematem przy pierwszej przeszkodzie.
na podstawie: Elliot Aronson, Carol Tavris, Błądzą Wszyscy (Ale Nie Ja), Kraków 2008
Dziecko: To jest kij. Dziecko doświadcza kija swymi zmysłami (wzrokiem, dotykiem, nawet smakiem), dopóki nie nauczy się mówić. Nazwany kij przestaje być już taki interesujący.
Empiryzm: Uogólniając dotychczasowe doświadczenia stwierdzam, że to jest kij. Postawa ta brzmi zdroworozsądkowo, jednak nie pozwala wyjść poza doświadczenie.
Racjonalizm: W wydedukowanym przeze mnie modelu rzeczywistości, to jest kij. To jest postawa nowożytnej nauki, teoria względności została wydedukowana właśnie w ten sposób. Dobra teoria naukowa przynosi przewidywania wykraczające poza dotychczasowe doświadczenie. Teoria kwarków zasugerowała istnienie dodatkowych cząstek elementarnych, które później faktycznie zostały odnalezione, ale czy kwarki istnieją naprawdę?
Krytycyzm (Kant): Myślę, że widzę kij, ale nie da się sprawdzić czy on tam naprawdę jest. Skoro nie da się sprawdzić, czy kwarki istnieją naprawdę, to po co o nich mówić. Wydajmy sądy tylko o tym czego jesteśmy pewni, czyli o swoim sposobie myślenia.
Fenomenologia (Husserl): Kij jest dany mojej świadomości. Poprzednim razem posunęliśmy się chyba zbyt daleko, inne byty jednak naprawdę istnieją.
Heidegger: Ujawnia mi się część nieskończonego kija, który z mej perspektywy jest nicością. Musimy sprecyzować, w jaki sposób kij jest dany naszej świadomości. Nasze skończone doświadczenia z definicji nie mogą ogarnąć nieskończonego kija, gdyż wtedy byłby on skończony, czyli nie istniał by.
Zen: Nie myśl o kiju, kija nie ma... (łup) ale możesz go doświadczyć tu i teraz. Skoro nasze rozumowanie jest z definicji ograniczone i pełne błędów, więc po co myśleć. Zachowajmy pusty umysł i doświadczajmy rzeczy takimi, jakie są, jak małe dziecko.
...śpiewa Natalia Kukulska promując film "Och Karol 2". Ile jest w tym prawdy, spójrzmy na kilka interesujących faktów i statystyk:
strategia reprodukcyjna człowieka nastawiona jest na maksymalizację liczby wnuków (których średnio mamy po 4), a nie dzieci (średnia 2). Czasem mniejsza ilość zdrowo odchowanych dzieci o wyższym statusie społecznym może nam zapewnić więcej wnuków.
antykoncepcja ma dużo mniejsze znaczenie, niż się nam wydaje. Kobieta (i w mniejszym stopniu mężczyzna) posiada wiele nieświadomych biologicznych mechanizmów planowania rodziny, dzięki którym będzie miała tyle dzieci ile jej ciało chce i z kim chce. W zbiorowościach o dużej śmiertelności dzieci jest to średnio 7 sztuk, z czego przeżywa 2-3, czyli dokładnie tyle ile średnio miałaby bez zabezpieczeń w społeczeństwie uprzemysłowionym.
mężczyzna w ciągu swego życia będzie miał średnio 12 partnerek seksualnych, zaś kobieta 8 partnerów.
najkrótszy odstęp pomiędzy dwoma partnerami seksualnymi dla 80% kobiet wyniesie poniżej 5 dni, dla 69% kobiet poniżej 1 dnia, zaś dla 13% kobiet poniżej 1 godziny.
4% dzieci zostaje poczęte w wyniku wojny plemnikowej, czyli obecności plemników więcej niż jednego mężczyzny w ciele kobiety.
co najmniej 10% dzieci nie jest spłodzone przez mężczyzn, którzy uważają się za ich ojców.
6% mężczyzn i 2-3% kobiet będzie miało w ciągu swego życia kontakty homoseksualne. Osoby biseksualne mają średnio więcej partnerów i dzieci niż osoby heteroseksualne. Niecheć do homoseksualistów w społeczeństwach uprzemysłowionych wynika z większego ryzyka przenoszenia chorób drogą płciową, ale w 60% społeczeństw zbadanych przez antropologów kultury, biseksualizm jest powszechny i akceptowany.
w społeczeństwie uprzemysłowionym 50% kobiet przynajmniej raz w życiu doświadczy próby gwałtu, a 25% padnie jego ofiarą. W 50% społeczeństw zbadanych przez antropologów kultury, gwałt jest zjawiskiem powszechnym. Duża część gwałtów to gwałty zbiorowe dokonane przez 4-5 napastników. Czas wojny pokazuje, że prawie w każdym mężczyźnie są geny zabójcy i gwałciciela.
statystycznie rzecz biorąc, cofając się najdalej 5 pokoleń wstecz (do 1875) znajdziemy wśród naszych przodków homoseksualistę i gwałciciela, w 6 pokoleniach (do 1850) lesbijkę a w 7 pokoleniach (do 1820) prostytutkę.
na zakończenie w gwoli uspokojenia dodam, że większość ludzi spędzi jednak życie w 1 lub 2 trwałych związkach.
na podstawie: Robin Baker, Wojny Plemników, Rebis, Poznań 2009
... przygniecionego codziennością i pragnącego choć na chwilę powrócić do lat młodości. Metaforyczna opowieść o tym, jak łatwo jest utracić wszystko to, czego na co dzień nie doceniamy i jak trudno jest to potem odzyskać. Refleksja nad koleją ludzkich losów i nad tym, jak pojedyncze wydarzenia potrafią odmienić nasze życie. Wszystko w 3D, true color i dolby surround.
P.S. Nie, to na szczęście nie podsumowanie ostatnich wydarzeń z mojego życia, a opis Shrek Forever - gorąco polecam ;).
Ogromnym szokiem może być uświadomienie sobie, jak wiele wysiłków rodzicielskich jest całkowicie bezcelowych. Trzy prawa genetyki behawioralnej nie pozostawiają żadnych złudzeń.
1. Zdolności, cechy charakteru i wszystkie inne mierzalne właściwości człowieka w 50% bezpośrednio lub pośrednio zależą od genów i nic nie jest w stanie tego później zmienić. Człowiek nie rodzi się pustą tablicą i nie można go dowolnie ukształtować.
2. Wpływ wychowania rodziców na wspomniane cechy jest zerowy! Nie rozwinę inteligencji dziecka puszczając mu Mozarta i nie utemperuję jego charakteru, mogę jedynie uzyskać tymczasowy efekt w zachowaniu. Pomimo identycznego wychowania adoptowane i naturalne dziecko są do siebie nie bardziej podobne niż dwie losowo wybrane osoby z ulicy, co niestety pokazuje duże ryzyko tego szlachetnego przedsięwzięcia. Nie brzmi to wszystko zbyt optymistycznie, ale ma dość dobre wytłumaczenie ewolucyjne. Dzieci zbyt podatne na kształtowanie byłyby wykorzystywane przez rodziców lub inne jednostki i wykonując tylko ich wolę nie przekazałyby swoich genów. Widać zatem, że bunt nastolatków jest nie tylko nieuniknionym, ale też zdrowym objawem. Podobnie w kwestii wzorców zachowań, dzieci chętniej kopiują swoich rówieśników. W grupie ludzi pierwotnych, od których genetycznie nie różnimy się, matka po urodzeniu kolejnego dziecka, przestawała się praktycznie zajmować starszym i dołączało ono do gromadki rówieśników. Tam musiało dostosować się, znaleźć swoje miejsce, walczyć o status, który po części przekładał się na pozycję w życiu dorosłym, a co za tym idzie na szansę reprodukcji. To przystosowanie wydaje się mieć jeszcze większe znaczenie w obecnym, szybko zmieniającym się świecie, gdzie nie można żyć życiem swoich rodziców sprzed dwudziestu lub więcej lat. Jedyne co rodzic może zrobić, to zamieszkać w dobrej okolicy i wybierać porządne placówki edukacyjne swemu dziecku.
3. Pozostałe 50% wpływu na różne cechy osoby pochodzi z wielu źródeł, które w sumie można określić mianem przypadku. Ułożenie w łonie, dostępność odpowiednich substancji, przebyte choroby i urazy oraz wiele innych czynników decydują o tym, że bliźnięta jednojajowe nie są jednak identyczne, pomimo posiadania tego samego DNA.
Wnioski dla rodziców są dość proste. Dbajmy o teraźniejszość naszych pociech, ale nie łudźmy się wpływem na ich przyszłość. Czerpmy radość z powierzonych nam na pewien czas istnień i kształtujmy z nimi dobre relacje, gdyż tylko w ten sposób możemy się nawzajem ubogacić i zyskać przyjaciół na całe życie. Zadanie nie jest proste, jak wszystkie relacje międzyludzkie, to ciągła walka o wpływy i nierozstrzygalne konflikty interesów. Dziecko zawsze będzie uważało się za pokrzywdzone w stosunku do rodzeństwa, gdyż ma większe oczekiwania niż próbujący wszystkich traktować sprawiedliwie lub wyrównujący szanse rodzice. Gra niemniej jest warta świeczki, dzieci to największe źródło radości i spełnienia, a z genetycznego punktu widzenia jedyny cel naszego życia. Ciężko znaleźć dla niego substytut, by z pełnym przekonaniem móc powiedzieć „exegi monumentum”.
Na podstawie: Steven Pinker, „The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature” („Tabula rasa. Spory o naturę ludzką.”).
Często w mediach słyszy się o kryzysie autorytetów, młodzież buntuje się przeciw nim, ale z drugiej strony poszukuje kogoś godnego naśladowania. Bardzo interesujące badania pokazują, że szacunek dla autorytetów jest bliski tylko połowie ludzi i nie da się tego w zasadzie zmienić.
Wiara ludzi w dany autorytet jest często dość naiwna, niejawnie zakładają oni, że wybitna osobowość z dziedziny nauki czy sztuki musi być również nieskazitelna moralnie. Innym efektem który obserwuję, jest wyrastanie z pewnych ideałów czy wręcz ich przerastanie w trakcie życiowej drogi. Osobiście rzadko stawiam kogoś na piedestał i z reguły tylko na pewien czas, przez który jest on w stanie rozwijać się szybciej ode mnie. Niezmienny podziw żywię tylko dla mądrości życiowej mych dziadków, ale zdecydowanie nie dla każdej starszej osoby.
Jako dorośli często zapominamy o dobroczynnym wpływie zabawy na rozwój mózgu, jako rodzice zbyt szybko chcemy urobić nasze dzieci w poważnych dorosłych.
Każde dziecko nosi w sobie Boga, nasze próby urobienia go przemieniają Boga w diabła. Chore dziecko poznać można po tym, że zawsze krąży wokół rodziców, a także po tym, że zainteresowane jest innymi osobami. Kiedy dziecko pewne jest miłości matki, zapomina o matce, wychodzi na zewnątrz i bada świat.
Tylko jedna zasada: Możesz robić ze swym życiem co chcesz, pod jednym warunkiem: nie może to w żaden sposób niszczyć wolności innych. Nie przyjdziesz na czas, nie dostaniesz obiadu. Jesteś wolny, to prawda, ale i ponosisz konsekwencje swej wolności. W ten sposób funkcjonuje świat.
...a będziesz szczęśliwszy i bardziej produktywny.
Do tak prostej reguły można sprowadzić buddyzm zen. Nie warto na początek czytać zbyt wielu opracowań na temat zen, trzeba po prostu spróbować. Mój pierwszy kontakt z buddyzmem miał formę książek, po przeczytaniu których wydawało mi się, że coś zrozumiałem, że oświecenie to taki stan magicznej euforii, a osiąga się je dzięki latom siedzenia i zadawania dziwnych pytań typu "Dlaczego jest mysz, kiedy się kręci?".
Prawdziwe zrozumienie przyniósł mi eksperyment, do którego wszystkich zachęcam - nie myśl przez 24 godziny! Moją inspiracją był wykład dotyczący zen wstawiony pod koniec artykułu, a krótką relację postaram się zawrzeć w dalszej części tekstu. Celowo nie będę używał wschodniej terminologii a więcej pojęć z psychologii, żeby podkreślić zgodność ze współczesną nauką.
Wykład obejrzałem na koniec dnia pracy i od razu rozpocząłem eksperyment. W trakcie drogi powrotnej samochodem do domu, z reguły miałem włączone radio i myślałem o tym, co będę robił po powrocie. Chciałem maksymalnie zagospodarować czas, tak by jak najmniej się dłużył. Wyłączając radio i skupiając się wyłącznie na jeździe i drodze, odkryłem że prowadzę lepiej i bezpieczniej, zauważam bardzo wiele interesujących detali, prowadzi mi się dużo przyjemniej i nie zauważam nawet upływu czasu. Prowadząc "na autopilocie" tak naprawdę późno reagowałem na zmieniającą się sytuację na drodze i wiele ciekawych rzeczy mi umykało. Powodem dłużenia się czasu przy starych nawykach było oczekiwanie na wykonanie rzeczy o których w danej chwili myślałem.
Po powrocie do domu na nowo odkryłem smak obiadu, skupiając się tylko na wykonywanej obecnie czynności. Zauważyłem jak bardzo rutynowo bawiłem się z dziećmi, mając umysł zaprzątnięty innymi myślami. Małe dzieci nie będąc jeszcze skażone myśleniem od razu zauważyły różnicę, a zabawa nigdy nie była tak przyjemna jak wtedy [1].
Opis wieczoru pozostawię dla siebie, mogę jedynie polecić próbę tylko w tej jednej dziedzinie, jeśli już nie zdecydujemy się na eksperyment całodobowy. Panie niemyślące o atrakcyjności swego wyglądu lub planach na kolejny dzień i panowie niezastanawiający się jak długo jeszcze czy też co przyniesie następny dzień w biurze, będą na nowo mogli poczuć uniesienia jak z początku znajomości.
Kolejnego dnia w drodze do pracy przydarzył mi się trwający półtora godziny korek - prawdziwe wyzwanie dla niemyślenia. Z początku obserwowałem ruch liści na wietrze, by później przyjrzeć się ludziom. Tylko dając sobie czas możemy poczuć empatię z innymi i prawdziwe współczucie dla ich kondycji [2]. Większość osób była podenerwowana, ale znalazła się też wesoła zakochana para, czy smutna i zmęczona pani - takie rzeczy umykają w biegu. Następnie skupiłem się na prawidłowym oddechu, czyli przeponą, przy zachowaniu prostej postawy ciała, koncentrujemy się na pełnym wydechu i uwolnieniu oddechu, który nastąpi już automatycznie.
Największą zagadką był dla mnie kolejny dzień w pracy. Przecież nie można wykonywać pracy umysłowej nie myśląc. Tu zaskoczenie było jeszcze większe - można i jest to o wiele przyjemniejsze i efektywniejsze. W psychologii określa się to terminem bycia "w strefie" [3,4], gdzie rzeczy wykonuje się automatycznie z wielką łatwością. W ten sposób działają wybitni sportowcy, ale również i naukowcy. Osobom które tego doświadczyły można opisać zen jako bycie "w strefie" przez cały dzień, niezależnie od tego co się robi. Taki stan otwarcia i odprężenia umysłu powoduje ciągłą ciekawość i przyspiesza przyswajanie wiedzy.
Ale przecież trzeba myśleć, analizować i podejmować decyzje, powiedzą co poniektórzy. Otóż wcale nie trzeba, nasz mózg i tak robi to podświadomie i możemy zdać się na intuicję. Niezależnie od tego czy będziemy o tym świadomie myśleć, gdy dojdzie do momentu wykonania czynności, będziemy już mieli w głowie wszystko poukładane, trzeba tylko zaufać sobie. Nie rozmyślając o rzeczach przyszłych popełniamy mniej błędów wykonując bieżące i nie zapominamy o innych ważnych. Nasze postępowanie staje się zgodne z naszym prawdziwym ja i odczuwamy ogromną ulgę, znikają koszmary senne, tiki nerwowe czy inne psychopatologie życia codziennego. Trochę na podobieństwo filmu "Yes Man (Jestem na tak)" jesteśmy wolni i nie żałujemy niczego, a wszystko zaczyna się magicznie układać, ale nie musimy bezkrytycznie się na wszystko zgadzać żeby przełamać dotychczasowe schematy, możemy od razu przejść do bycia sobą, do czego główny bohater doszedł na końcu.
Niemyślenie pomaga również w kontaktach z innymi: zauważamy znajomych na ulicy, nie obawiamy się rozpocząć rozmowy ani tego jak zostaniemy odebrani. Zaczynamy naprawdę słuchać ludzi [5] i odbieramy więcej sygnałów pozawerbalnych, przez co lepiej ich rozumiemy a nasze relacje stają się głębsze.
Myślenie czasami jest jednak potrzebne, niemniej jest to naprawdę rzadka sytuacja i należy wtedy być skupionym wyłącznie na myśleniu nad tą jedną rzeczą. Dużo trudniej jest jednak nie myśleć, trzeba w tym celu nie podejmować pojawiających się myśli, co doprowadza do ciągów myślowych. Nie można zbyt obsesyjnie myśleć o niemyśleniu, gdyż daje to efekt zupełnie odwrotny, po prostu pozwólmy myślom odejść...
Opisane w artykule doświadczenie to "małe oświecenie" pozwalające żyć w pełni i cieszyć się każdą chwilą, małymi rzeczami. Długie praktyki medytacyjne pozwalają mnichom z klasztoru Shaolin stanąć na jednym palcu ręki lub igłą przebić szybę [6,7], jest to również droga do osiągnięcia nirwany. Niestety nie potrafię opisać tych doświadczeń, dlatego oddam głos pani psycholog, która miała taką okazję dzięki wylewowi (dostępne polskie napisy):
Zen jest drogą wyzwolenia dla ludzi, którzy przyswoili sobie dyscyplinę narzuconą przez konwencje społeczne, będące sposobem kształtowania jednostki przez grupę. Zen jest lekarstwem na niekorzystne skutki takiego kształtowania, na umysłowy paraliż i niepokój, które rodzą się z nadmiernie wyostrzonej świadomości samego siebie. Doświadczenia tysięcy lat buddyjskich studiów nad ludzkim umysłem mogą być doskonałym remedium na obecne tempo życia, na zalew informacji i sprzecznych wartości.
Zen zwalnia nas z dokonywania wyborów, które tak naprawdę przeszkadzają nam w szczęściu. Mnogość opcji teoretycznie pozwala nam dokonać idealnego wyboru [8], ale z drugiej strony winduje nasze wymagania i pozostawia niedosyt oraz wątpliwości [9]. Na domiar złego bardzo słabo oceniamy szansę na powodzenie naszych decyzji i kiepsko szacujemy wartość tych wyborów [10], natomiast zbytnio przeceniamy różnicę pomiędzy alternatywami [11]. Zwycięzca loterii i ofiara wypadku po trzech miesiącach będą równie szczęśliwi, gdyż krótkotrwałe przyjemności szybko spowszednieją a człowiek wyposażony został w psychologiczny system obronny, pozwalający pogodzić się nam z nieodwracalnymi zdarzeniami i zachować integralność psychiki. Zen uwalnia nas z huśtawki nastrojów powodowanej zewnętrznymi warunkami, gdyż są one mniejsze od wewnętrznego poziomu szczęśliwości, często porównywanego do oceanu z falami [12].
W zen nie ma jakiejś szczególnej doktryny czy filozofii, żadnych formalnych wyznań wiary lub dogmatów, dzięki czemu nie kłóci się on z innymi religiami czy światopoglądami jak ateizm i każdy może tego spokojnie spróbować. Nie myśląc nie zadajemy egzystencjalnych pytań o istnienie Boga, o śmierć, o sens. Największą wartością jest harmonia z naturą, z ludźmi i z samym sobą, postrzeganymi jako jedność.
Jesień w Warszawie - Jarosław Iwaszkiewicz
W alejach białe obserwując pieski, Oglądam spadające chrupliwe kasztany, Którymi się zachwycał gdzieś tam Miłaszewski. Gdybyż park na błękitno był pomalowany!
Ultramaryny dreszcze na szarym asfalcie! Szaro się podesłała pod stopy ulica. Ćmy złotych liści, tylko się nie spalcie: Stolica!
Mgliste aleje i miękkie futerka, Niskie obłoki, smak węgierki chłodnej. Chodniki: dziwna dymów, serc rozterka. O jakiż jestem głodny!
Pomiędzy już nadpsute zabłąkane dalie Rzymianka-warszawianka, jak z chaty Ewandra, Syn żołnierza wita, przeginając talię Na posiniałym placu szaro - Aleksandra.
Za chwilę znowu jesień i Nowy Świat w mgłach, Wąska, wąska, tasiemna ulica. Kameralne koncerta grywać będzie Bach. Stolica - ha, stolica.
Gdzież tu zasadzić wszystkie swoje kwiaty Między Ziemiańską, Kruczą a belferką, Zaczarowane uciekając lato Zaklęło w przedmiot marzeń przelotną kasjerkę.
Cóżem Ci, o Warszawo, ty Wiedeński Dworcze, Uczynił szarobury, żeś wskazał godzinę, Gdy wszystkie moje myśli bujne i dozorcze Spłynęły i samotną odkryły głębinę.
"Maj" się mój gdzieś w Kijowie między Oktostychy Płonący wydał - zasię śmieszył w Picadorze. Nowogrodzkiej ulicy rów sinawo-cichy Czasami tylko w głębi daje żółte zorze.
Rozstąpcie się, o domy, rozjedźcie, tramwaje, Przez trzeciomostu wiadukt przejrzysty i miodny. Zejdź mi z oczu, widoku siwy i łagodny. Dążącemu przez dziwnie pojmowane kraje.
Cóż wy mi poradzicie, na pomnikach wieszcze? O dziewczynki, marzące o srebrnej epolet! Za mną wrota, przede mną nieskończone wrota Otworzą się na błękit, na siność, na fiolet!!...
Niech się raz przecie śmiga z pajęczyn odmota, Niech palmy złotowonne, niech obudzi strusie, Różowy żagiel wznieci na morza obrusie, Precz mi wszystko, co męstwo tamuje i gnębi!
Precz, przyjaźni: ja w krwi chcę przepaścistą głąb Izochimenów zamknąć tęczowe widoki! O morza, morza, morza ziąb - I czarna piano gorącej posoki!
Pewne badania stawiają pod znakiem zapytania tą oczywistość. Rozdzielone w dzieciństwie bliźnięta jednojajowe wybierają tą samą drogę kariery, w tym samym czasie się usamodzielniają, mają identyczne gusta, a nawet dziwne nawyki, zaś adoptowane dzieci wychowujące się w jednej rodzinie nie mają ze sobą niemal nic wspólnego. Człowiek nie rodzi się pustą tablicą, a geny mają znacznie większy wpływ niż wychowanie. Niesamowity wykład Stevena Pinkera:
Dlaczego powinniśmy pozwalać dzieciom bawić się ogniem, nożem, rzucać przedmiotami, rozbierać urządzenia, łamać prawa autorskie, czy jeździć samochodem?
A może po prostu powinniśmy im tylko nie przeszkadzać, w grupie rówieśników same szybko nauczą się obsługi komputera, angielskiego i wszystkiego, co jest im w życiu potrzebne.
